PANORAMA van
WALCHEREN
en
VERSLAG van ARENT JANS BOOM
Rond 1550 zijn er twee belangrijke bronnen, die wat meer inzicht kunnen
geven in de situatie rond de afsluiting van de Zwene.
Dat is in de allereerste plaats "Het panorama van Walcheren", ook wel
genoemd de Zelandiae Descriptio, een tekening uit ca. 1550, vermoedelijk
gemaakt door van Antoon van den Wijngaerde. Het origineel is nog aanwezig
in het Scheepvaartmuseum aan de Kaai in Antwerpen. Hoe het daar terecht
is gekomen, is niet bekend. In het voorblad
van onze homepage vindt U een gedeelte van de kaart.
Enige jaren geleden is deze tekening op ca. 2/3 van de ware grootte uitgegeven
door "Het Deltaboek, Postbus 415, 6200 AK Maastricht". Een welverzorgde
uitgave met veel informatie. Bij vergelijking van deze uitgave met het
origineel in Antwerpen, valt op dat de kleuren goed getroffen zijn. Maar
zoals het zo vaak gebeurt, ligt het boek nu (27-11-1999) in de uitverkoop
bij de Slegte voor fl. 9.75 per stuk.
Het "lezen" van de gegevens op de kaart is niet gemakkelijk, omdat een
kustlijn, die de vorm van een wybertje heeft, nu wordt afgebeeld als één
rechte lijn. Het werkt nog wel als je de kaart leest per wybertjezijde,
maar kijk je vanaf een andere zijde naar gegevens, die op de vorige zijde
zijn vermeld, dan loopt het fout. Probleem is nu, dat je niet precies
weet, naarmate je meer het binnenland inkijkt, welke gegevens bij welke
zijde behoort. Een oplossing zou zijn om een kaart te maken, waarbij elke
zijde een kleur heeft en de gegevens de bijpassende kleur hebben.
Er is ook nog strijd over de vraag of de kaart nu van de landzijde naar
zee toe is getekend of van de zeekant naar het land. Voor het laatste
valt veel te zeggen. Indien er een relatie is met het verslag van Boom,
dan is het logisch dat de tekening vanuit zeezijde moet worden gezien,
immers van die kant kwam de vijand.
In die uitgave van Deltaboek wordt gesteld, dat het Panorama van Walcheren,
een gezicht geeft op het eiland vanuit het midden naar de kust toe, het
geheel in één lijn geplaatst.
Je kunt dat ook op een andere manier bekijken, nl. vanaf de kust naar
het binnenland toe. De tekening van de kust zou dan in kustdelen gemaakt
zijn, wat logisch klinkt, want het gaat tenslotte om de kust van Walcheren
en niet om het binnenland. Later zouden schepen, dorpen en kloosters ingetekend
zijn, als dat nodig was. Dat zou een oplossing zijn voor het probleem,
dat als je afstanden gaat meten tussen dorpen en andere gegevens, het
niet klopt. Ga je er vanuit, dat je vanaf het midden van het eiland het
overzicht hebt, dan klopt de kust in perspectief heel vaak niet.
Het zou zinvol zijn, als er eens een goede studie gemaakt zou worden
van Zelandiae Descriptio,zoals Peter Blom, archivaris van het Stadsarchief
van Veere, al enkele jaren geleden, opmerkte.
Het verslag van Arent Jans Boom
In die studie zou dan het verslag dat Arent Jans Boom in ca. 1546, maakte
van de kust van Walcheren, vermoedelijk in opdracht van de Staten van
Zeeland. In een publikatie van het Koninklijk Zeeuws Genootschap der Wetenschappen,
publiceerde de Waard een artikel over dit verslag. 070. In de zestiende
eeuw was men van mening, dat bij plannen voor de verdediging van het eiland
Walcheren er rekening gehouden moest worden met de gesteldheid van de
kust. Aan een onderzoekscommissie met aan het hoofd één
van de vier dijkgraven van Walcheren en verder enige schippers en piloten,
in dit geval Arent Jans Boom, werd opgedragen een rapport te maken. De
resultaten werden vastgelegd in een kaart en in een geschreven verslag,
van Arent Jans Boom alias met Genuchten. "Alst Past" laat hij er aan vooraf
gaan. Het verslag werd opgedragen aan keizer Karel V.
De kaarten zijn verloren gegaan, het verslag is er gelukkig nog.
Voor ons onderzoek is van belang het gedeelte van het verslag dat betrekking
heeft op de opname tussen Domburg en Veere.
De tekst van dat gedeelte luidt :
.
Pagina IIII M II C XXXVII roeden
.
Item van de Gasthuyse (van Westkapelle) tot die oude stadt van Domburch,
gemeten lanxs de stranghe, ende binnen est al groete breede duynen ende
es lanck twaelfhondert roeden.
.
Item van Domburch tot Westhove, gemeten lanxs de stranghe ende es al groete
ende breede duynen, bevonden lanck te zine seven hondert roeden.
.
Item van Westhove tot den eersten houck van de Poldere bevonden eene groete
crompte ende es al schoene duyne, lanck sevenhondert ende dertich roeden.
.
Item van de crompte tot dat ende van de groete duyne, gelegen zeer crom,
streckende naar dat groete scoor ofte scaperie, die tiegensover tlandt
van Schouwen leyt, loepende al lanxs den duyne, est lanck ses hondert
roen.
.
Item van hier begint dat groete scoor ende scaperie, loepende tot den
houck van Onse Vro(u)we Poldere often den Haeck lanck(s) eenen rechten
dijck, lanck sevenhondert roeden tot dat eerste hoet van den Haeck
.
Item van daer tot dat tweeste hoet, al beslach, lanck hondert roeden.
.
Item van daer tot dat derde hoet, al beslach met rijs ende steen wel beleyt,
gelicke hondert roeden; dese drie hoefden zin overlanck geleyt, maer daer
esser nu al vele meer seder gemaekt ende al tot preservacie van den Polder,
want daer zin dickwel vele grondtbreken gevallen
.
Pagina IIII M I C XXX roeden.
.
Item van desen Haeck oft drie hoefden tot dat B[iercreke] hoeft
est lanck, al lanxs die thee van den dijc[k] ghemeten ende lanxs
den waetercandt, ende daer leyt eenen ham tot dese Biercreke toe, ende
es al schoor ende scaeperie, bevonden lanxs seshondert roeden.
(zie hierna blz.156.(noot)
.
Item van den Biercreken hoet tot dat Vijf ambochten hoet est lanck seshondert
ende twaelf roeden ende es vele schorre ende goede scaperie.
.
Item van den Vijf ambochten hoefde tot aen die porte van der Veer, die
men gaet naar Onze Vrouwe polder, est lanck vierhondert roeden.
.
En enkele pagina's verder;
"By my, Arent Janszoon Boom als een van den dijckgraven des eylants van
Walcheren, alst past met ghenuchten,
Boom"
.
Einde citaat.
In eerste instantie zou moeten worden berekend, waar die duinenboog
nu lag, die genoemd word : "Item van de crompte tot dat ende van de groete
duyne, gelegen zeer crom," eindigde op die "eenen rechten dijck, lanck
sevenhondert roeden tot dat eerste hoet van den Haeck".
Dat kan op twee manieren :
- met een computerprogramma, waarin je de kustlijn vanaf die "Item
van de Gasthuyse (van Westkapelle)" tot "eene groete crompte ende es
al schoene duyne, lanck sevenhondert ende dertich roeden.", invoert.
Omdat de afstand in roeden bekend is en er een aantal vaste punten genoemd
worden, is het aantal variaties niet zo groot,
- Terugmeten vanuit "van den Vijf ambochten hoefde tot aen die porte
van der Veer".
We hebben een poging daartoe gewaagd. De resulaten vindt U onder de "Kustlijn
in 1546 volgens Arent Jans Boom
Deze webpagina moet nog verder worden uitgewerkt
Voor het Panorama
Gegevens uit de Delta-uitgave
Van Beylen, J-1956/1957. Med. Marine Academie 10.81-114
Visitatieverslagen 1999-2000, opgeborgen onder Website Walcheren
De afstanden genoemd op de Het panorama van Walcheren, kloppen niet altijd
met de afstanden die Boom opgeeft.
Voor het verslag van Arens Jans Boom
De bedragen van de afstanden vergelijken met die op de kaart van van
den Wijngaerde
De door van Gelderen, ingenieur van Walcheren gereconstrueerde kaarten,
zoals die worden genoemd in het verslag
De noot op blz. 156 van het verslag van de Waard.
Verder is er nog :
De Zelandiae Descriptio is vergroot tot de schaal van de werkkaart
(hangkaart.).Genomen is op de Zelandiae de afstand-kerktoren Domburg tot
de Haak.
Die afstand was 54 cm. Op de werkkaart was de afstand 87 cm.
Nu blijkt dat op deze Zelandiae copie (87 cm) de afstand -Kerktoren Domburg
tot kerktoren Oostkapelle- klopt. Ook de afstand Domburg- Duunhovede klopt.
Ook de afstand Duunhovede tot (Fort) den Haak klopt. De Gerstepolder ligt
op de juiste plaats. De Noordernieuwlandpolder op de juiste plaats.
De situatie bij de Jerollepolder of is het de Kattepolder of de Oosternieuwlandpolder,
is onduidelijk.
De Beekshoekpolder ontbreekt.
Opvallend is,dat de Noordzijde van Westhove, Duinbeek en Duunhovende,
lijnt. Bovendien liggen deze noordzijden aan de (verlengde) westslurf
van de Zelandiae kaart. Economisch en militair gezien is ligging aan open
water van deze versterkte plaatsen logisch, ook gezien de zeer slechte
transport mogelijkheden over land.
We komen daarop terug
De Zeelandiae Descriptio van ca. 1550, 23 aan elkaar gehechte bladen,
waarop de kust van Walcheren, van uit zee te zien is. Die kust is in één
lijn geplaatst. De kaart is ca. 10 meter lang, ca. 25 cm. breed. Er bestaat
een reproductie op een kleinere schaal. Een kopie, geprojecteerd op de
veldnamenkaart, bewijst dat de Zelandiae
Descriptio vrij- tot goed betrouwbaar is.
|